(5-8) Cztery pokoje mające po dwa okna:

– pierwsze dwa o wymiarze: 4,32 m x 5,88 m = 25,39 m2 x2 = 50,78m2

– następne dwa: 4,32 m x 6,18 m = 26,67 m2 x2 = 53,34m2

W każdym z tych pokoi był kominek. Pokoje były w parze: pierwszy i z niego przechodziło się do drugiego pobocznego. Posiadały drzwi w odrzwiach kamiennych. Komnaty ze stropem kasetonowym.

P.M. dalej szedł w kierunku Pokoju Marmurowego, który musiał pełnić ważną funkcję, skoro woźny w swoich oględzinach oznaczał go jako punkt orientacyjny. Zatem, idąc w stronę Pokoju Marmurowego wszedł do „pokoju z powałą malowanego”:

(9) Pokój Malowany: 10,05 m x 6,92 m = 69,57 m2

Miał malowaną powałę[4] na tragarzach[5] z dziewięcioma tarcicami[6], z których tylko tyle zostało po pożarze (w oryginale Księgi Grodzkiej Nowego Sącza jest liczba „dziewięć” a nie „dziesięć” jak w zapisie rewizji u J. Sygańskiego). Komnata ze stropem kasetonowym. Były w niej 4 okna, kominek i 4 drzwi, w tym drzwiczki do mniejszego pomieszczenia.

P.M. z tego pokoju przeszedł do pokoju „marmurowanego” (tak: w oryginale Księgi Grodzkiej Nowego Sącza, podczas gdy w zapisie Jana Sygańskiego jest mowa o pokoju „marmurowym”). Pokój marmurowany oznaczał pokój pokryty ścianą malowaną na wzór marmuru, a nie wyłożoną marmurem, który był niezwykle drogi.

(10) Pokój Marmurowany: 5,80 m x 6,85 m = 39,73 m2

Prowadziły do niego odrzwia marmurowe, a ściany były marmurowane. Liczył dwa okna i miał kominek. Pełnił funkcję antyszambru (antykamery) tj. formalnego przedpokoju, swoistej poczekalni poprzedzającej reprezentacyjne wnętrze. 

P.M. przechodzi do następnego pokoju od wyrażenia „w tym pokoju marmurowym…”

(4) II pokój/sypialnia i „sekretny pokój”: 9,01 m x 9,01 m = 81,18 m2

Drzwi w odrzwiach drewnianych stoczyste; dwa okna z ramami. Wejście do sekretnego pokoju przez drzwi w odrzwiach drewnianych. Komnata ze stropem kasetonowym. „Sekretny pokój” była to alkowa (z franc. alcove). W okresie staropolskim stanowiła oddzielną część pokoju pozbawioną okien, która służyła do snu. Stanowiąc pomieszczenie bez okien pozbawiało śpiącego kontaktu ze światłem dziennym, które źle wpływa na odpoczynek organizmu (ze względu na zaburzenie rytmu dobowego i produkcję melatoniny). „Sekretny pokój” miał zapewniać zdrowy i spokojny sen. 

P.M. powrócił do pierwszej sali, z której udał się w kierunku pokoi znajdujących się naprzeciwko domniemanego Apartamentu Starosty:

(15) Galeria (Klatka Schodowa): 35 m2

Mamy do czynienia z dużą dwupoziomową klatką schodowa w narożniku Zamku, gdzie znajdują się jego najważniejsze pomieszczenia. Na poziomie „piano nobile” jest Wielka Sala, Pokój Marmurowy, Marmurowany, Malowany i Kredens Staroświecki oraz Galeria. Prowadzą do niej drzwi w odrzwiach kamiennych i znajduje się tam podłoga, która jest jednocześnie stropem drewnianym nad sienią położoną na parterze przed Kancelarią. Przy „powale na tragarzach” są schody na strych. Trzy okna, o których mowa to okna wychodzące z dwóch pomieszczeń Kredensu na klatkę schodową. Na planie z 1777 r. Galeria opisana jest literą „O” jako „Pergula seu Gallerie tecta Stramine” czyli „Ganek lub Galeria zabudowana

strzechą słomianą”. Galeria ta może stanowić hipotetyczne połączenie północnego skrzydła Zamku z drugim skrzydłem - zachodnim, od strony Dunajca.

Sąd Grodzki

Sąd Grodzki w okresie staropolskim był jednym z jważniejszych sądów szlacheckich. Przewodniczył mu starosta lub powołany przez niego podstarości oraz sędzia grodzki i pisarz lub asesorowie. Sesje sądowe odbywały się zwykle co sześć tygodni. Sądy grodzkie sądziły szlachtę z tzw. „czterech artykułów grodzkich” (tj. podpalenie, rabunek, napad na dom szlachcia i gwałt na szlachciance). Do kompetencji sądy zaliczano również egzekucje wyroków innych sądów, prowadzenie ksiąg sądowych oraz kontrolę nad urzędem justycjariusza - oprawcy. Księgi sądowe przechowywano w grodzie i dokonywano w nich wpisu cały rok. Sąd grodzki wymagał kancelarii, która w Nowym Sączu ulokowana była na Zamku. Księgi grodzkie należało przechowywać pod czterema kluczami (przepis z czasów Jana Olbrachta).

P.M. idąc do Izby Sądowej dociera do sieni na parterze:

(16) I Sień Sądowa (ogólna, przed Kancelarią):

Wchodzi się do niej z Dziedzińca Zamkowego przez manierystyczny portal forteczny z herbem Szreniawa (przedstawionym na rysunku Stanisława Wyspiańskiego (patrz: przypis 1). jest to drugie wejście do Zamku. Z sieni tej jedne schody prowadzą na górę, do Galerii (15) i do Wielkiej Sali, a drugie do II. Sieni bezpośrednio prowadzącej do Izby Sądowej. Sień ma podłogę z tarcic wyłożoną. Odchodzi z niej korytarz do wyjścia („I” na planie z 1777 r.) na zewnątrz Zamku, w stronę biegu rzeki Dunajec, skąd można było skręcić w prawy, by przejść wzdłuż murów do Kuchni (Culina – „E” na planie z 1777). Z sieni tej było też wejście do „Sklepu” i Archiwum.

(17) „Sklep” = Skarbiec: 4,20 m x 6 m = 25 m2

Słowo „sklep” w okresie staropolskim oznaczało pomieszczenie sklepione lub skarbiec.  Na planie z 1777 roku komnaty oznaczone litera „K” to pomieszczenia sklepione na parterowej kondygnacji. Do skarbca prowadziły drzwi dębowe.

(18)  Archiwum Grodzkie: 51 m2

Na planie z 1777 r. oznaczone jako „Archivum Castrese” czyli Archiwum Zamkowe. Znajdowały się w nim akta i księgi grodzkie. Było mocno sklepione i zbudowane, gdyż akta przetrwały szczęśliwie pożar w 1768 roku.

(19) Izba Zatrzymań: 31m2

Miejsce przetrzymywania więźniów przed rozprawą.

(20) II Sień Sądowa: 6,07 m x 5,40 m = 32,77 m2

Tworzyła wraz z otaczającymi ją pomieszczeniami Kancelarię Sądu Grodzkiego.

(21) Sala Sądowa: 53 m2

Właściwa sala rozpraw sądowych.

(22) Sala Narad: 31 m2

Pokój, w którym odbywały się narady przed wydaniem wyroku.


 

(11) Pokój Marmurowy: 5,80 m x 11,24 m = 65,26 m2

Była to jedna z najważniejszych komnat Zamku, bogato zdobiona marmurem, zatem nie marmurowana. Posiadała gzymsy z marmuru i strop kasetonowy. Prawdopodobnie pełniła funkcję oficjalnego gabinetu księcia - starosty.

(12) Sala Wielka (Cavaedium, der Saal): 9,68 m x 12,43 m = 120,29 m2

Cavaedium (wielka sala, wielki dwór) było najbardziej reprezentacyjną salą zamku wywodzącą się od rzymskiego atrium. Miała strop kasetonowy. Znajdowały się w niej drewniane rzeźby („osoby” – określenie w Księdze Grodzkiej), ozdoby, a na ścianach wisiały portrety starostów sądeckich - książąt z rodu Lubomirskich. Sala miała 9 okien, 3 drzwi, piec i 8 stołów (z reguły malowanych na zielono). Posadzka kamienna. Sala ta poza funkcjami reprezentacyjnymi pełniła również funkcję jadalni i połączony był z nią dwa mniejsze pokoje, które pełniły służebną rolę względem niej.

P.M. z Wielkiej Sali przeszedł do pokoju mniejszego, do którego prowadziły drzwi w odrzwiach kamiennych:

(13-14) Kredens (podwójna komnata z pawimentem[7], co wynika z planu z 1777 r.):

I pokój: 6,18 m x 5,51 m = 34,03 m2,  II pokój: 6,18 m x 6,85 m = 42,33 m2

Kredens był meblem przeznaczonym do przechowywania sztućców, talerzy, zastawy stołowej, obrusów i innego wyposażenia; nazwę tę rozciągano na pomieszczenie, w którym się znajdował, stanowiące również miejsce dla służby stołowej (panny i chłopca kredensowego oraz kredencerza czyli osoby mającej pieczę nad kredensem). W kredensie kończono przygotowywanie posiłków przed wniesieniem ich na salę, np. układając je na tacach, dekorowano i rozlewano napoje.

Pierwsza komnata Kredensu miała dwa okna z szybami do połowy i wyjście na klatkę schodową. Prowadziły do niej drzwi w odrzwiach kamiennych. Druga komnata – 4 okna, w tym dwa z szybą do połowy, które były od wewnątrz budynku, od strony klatki schodowej. Posiadała posadzkę wyłożoną częściowo cegłą, a częściowo drewnem, komin z gzymsem marmurowanym. Kredens znajdował się przy klatce schodowej prowadzącej na dół, do drugiej sieni, a stamtąd  przez wyjście z zamku od strony Dunajca (oznaczenie „I” na planie z 1777 r.) do Kuchni zamkowej (Culina – „E” na planie). 

P.M. widzi z II. pokoju Kredensu drzwiczki (małe drzwi) prowadzące do „sekretnego pokoiku” (sypialni), stanowiącego część Pokoju Malowanego, z czego wynikałoby, że lustrator na chwilę zajrzał do tego pokoju, po czym odwrócił się do drzwi prowadzących z powrotem na Salę Wielką („Salę drugą”). Tą ostatnią opisuje, że posiadała posadzkę kamienną, dziewięć okien, powałę i osiem stołów.

Z Wielkiej Sali P.M. wyszedł na Galerię. Pojęcie to wymaga szerszego omówienia. Architektonicznie „galeria” oznacza długi balkon biegnący wewnątrz lub na zewnątrz budynku, jak również przejście łączące dwa budynki lub dwie części jednego. Jan Sygański użył określenia „galeria drzew”. Jednak w oryginale Księgi Grodzkiej ten fragment brzmi inaczej:

„Z tej Sali wychodząc na galeryę d r z w i w odrzwiach kamiennych zgorzały, podłoga, która była powałą na tragarzach tych za … i powała nad sienią przed Kancelaryą cała wygorzała, w trzech oknach okiennice i wschody pod strych zgorzały. Kredens duży staroświecki zgorzał ze wszystkim”.

Plan Zamku Nowy Sącz

Rewizja zamku sądeckiego spalonego w dniu 9 lipca 1768 roku

Została sporządzona przez Pawła Mrówczyńskiego, opatrznego woźnego (tj. przychodzącego na miejsce oględzin od ,opatry’ – oględziny) w obecności dwóch świadków: Michała Ślepowron Bossowskiego i Franciszka Częstopiej Dobrzańskiego) na polecenie starosty sądeckiego, Stanisława Małachowskiego i wezwanie burgrabiego Michała Rola Wolskiego.

Plan zamku z 28 czerwca 1777 roku

(Delineatio) Schemat naszkicowany na polecenie burgrabiego starościńskiego Zamku Nowego Sącza dnia 28 czerwca 1777 roku przez X.H.

Paweł Mrówczyński wszedł do zamku przez bramę wjazdową od strony miasta i opisuje:

Brama wjazdowa

Posiadała kondygnację drewnianą z dachem.

Oficyny i stajnie

Oficyny ciągnęły się od bramy wjazdowej wraz ze stajniami. 

P.M. przeszedł przez dziedziniec zamkowy i wszedł wprost do zamku przez wrota z nadprożem renesansowym dokładnie przedstawionym na rysunku Stanisława Wyspiańskiego [1]. Było to wejście centralne oznaczone na planie z 1777 r. jako „X1”. 

(1) Sień – wymiary: dług. 7,80 m, szer. 6,60 m, pow. 50,48 m2

P.M. wszedł z sieni na górę po schodach, które nie były spalone na salę pierwszą:

Komnata I (po lewej od wejścia): wymiary; dług. 8,40m, szer. 6,00m, pow. 50,40m2

Komnata II (po lewej od wejścia): wymiary; dług. 8,70m, szer. 6,60m, pow. 57,42m2

Komnata III (po lewej od wejścia): wymiary; dług. 9,00m, szer. 8,10m, pow. 73,00m2

Komnata IV (po lewej od wejścia): wymiary; dług. 6,00m, szer. 5,90m, pow. 35,40m2

(2) Przedsionek/I Sala na I piętrze: 9,01 m x 6,99 m = 63,00 m2

Drzwi z odrzwiami [2] drewnianymi i drugie drzwi na boku – prowadzące na strych; dwa okna przez połowę szyb w sobie mające w ramach krzyżowych.

Na lewo z tej sali przejście do:

P.M., stojąc twarzą w stronę bramy wjazdowej zamku, tyłem do skarpy, z I Sali wszedł do I pokoju znajdującego się po jego lewej ręce; pokój ten wraz z kolejnym stanowił prawdopodobnie Apartament Starosty:

(3) I Pokój z 5 oknami: 9,01 m x 6, 99 m = 63,00 m2

Znajdowały się w nim drzwi w odrzwiach drewnianych stoczyste [3]], pięć okien z szybami oraz piec (na planie oznaczony literą „T”). Komnata ze stropem kasetonowym.

P.M. z I pokoju przeszedł do II pokoju:

Rys. poglądowy alkowy jako „sekretnego pokoju”

OPIS KOMNAT ZAMKU KRÓLEWSKIEGO W NOWYM SĄCZU


 

 

URZĄD MIASTA NOWEGO SĄCZA

SĄDECKA AGENCJA ROZWOJU REGIONALNEGO S.A.

W zbiorach Archiwum Narodowego w Krakowie

(na podstawie planu z dnia 28.VI.1777 r. i rewizji Pawła Mrówczyńskiego z 1768 r.

Visio conflagratae arcis sandecensis manifestatur)

[1] S. 92 „Szkicownik Stanisława Wyspiańskiego z naukowo – artystycznej wycieczki w Sądeckie, Gorlickie i Grybowskie z roku 1889” Piotr Łopatkiewicz, Tadeusz Łopatkiewicz, wyd. Muzeum Narodowe w Krakowie|
[2] Odrzwia – konstrukcyjne ujęcie otworu drzwiowego złożone z węgarów i nadproża (oprawa drzwi); duże zabytkowe drzwi.
[3] Drzwi stoczyste – drzwi zamykane za pomocą przytwierdzonych u dołu kółek.
[4] Powała – drewniany strop; warstwa desek ułożona na belkach takiego stropu.
[5] Tragarz – gruba belka stropowa biegnąca wzdłuż całej powały.
[6] Tarcica – deska.
[7] Pawiment (łac. pavimentum) – określenie dekoracyjnej posadzki spotykanej we wnętrzach zamkowych wykonanej techniką intarsji albo jako mozaika