Baszty miały mocne sklepienia i wewnątrz drewniane lawety pod armaty („wiązania pod strzelbę”). Były pokryte dachówką, potem też gontem. U dołu mieściły składy broni i materiałów wojennych, a na piętrze strzelnice. Dachy baszt otoczone zostały attyką. Szczyty ich zdobiły gałki miedziane z ruchomą chorągiewką, zwaną powiewnikiem lub powietrznikiem (Sługą Wiatrów - Anemodoulion). Mury forteczne też były kryte gontem. Górą od strony wewnętrznej przebiegał ganek drewniany i strzelnice, który jeszcze przed wojną widać było w murze łączącym Zamek z Basztą Kowalską (obecnie już tylko na starych fotografiach). Załogę baszt stanowiła Straż Zamkowa złożona ze strażników dostarczanych przez wsie Królowa Polska i Królowa Ruska.

Od strony Dunajca Zamek flankował podwójny mur obronny.

Stanisław Małachowski był starostą sądeckim od 1755 roku i pozostał nim do 1784 roku, a starostwo wraz z Zamkiem dzierżawił Józef Wielogłowski. Burgrabią zamkowym był Michał Wolski. Przeniesiono kancelarię sądową z Zamku do Kolegium Pijarów (współcześnie więzienie), a później do Klasztoru Franciszkanów (obecnie parafia ewangelicka). W Zamku pozostawiono akta sądowe (w archiwum).

Ostatnim tchnieniem I Rzeczypospolita wytworzyła arcyważną dokumentację oddającą stan faktyczny Zamku Królewskiego w Nowym Sączu z okresu staropolskiego (przedrozbiorowego). Należy nadmienić, że stanowi ona pierwszorzędny materiał historyczny do odbudowy Zamku.

W dniu 11 lipca 1768 roku Paweł Mrówczyński dokonał po pożarze rewizji (oględzin) Zamku w obecności dwóch świadków Michała Ślepowrona Bossowskiego i Franciszka Częstopieja Dobrzańskiego na polecenie starosty sądeckiego Stanisława Małachowskiego i na wezwanie burgrabiego Michała Rola Wolskiego.

W dniu 28 czerwca 1777 roku geometra skrywający się pod inicjałami „X.H.” sporządził niezwykle dokładną Delineację (Schemat) Zamku Królewskiego w Nowym Sączu ze skalą pomiarową w łokciach staropolskich. Poszczególne pomieszczenia, w tym komnaty i sienie zamkowe zostały opisane literami, następnie wyjaśnionymi po łacinie w legendzie pod nazwą „Explicatio Literarum” (przetłumaczona w zakładce „Plan Zamku z 1777 r.”). Język łaciński Delineacji, jak również staropolska skala wskazują, że schemat ten został wykonany przez urzędników staropolskich a nie austriackich (łacina była bowiem językiem urzędowym do końca I Rzeczypospolitej). Delineacja ta stanowi wyjątkowy przykład tego typu dokumentu na ziemiach polskich drugiej połowy XVIII wieku.

Jeśli teraz powyższą rewizję Pawła Mrówczyńskiego przeczytamy łącznie z Delineacją „X. H.” z 1777 roku, to otrzymamy wierny „Opis Sal Zamku Królewskiego w Nowym Sączu” – (w zakładce „Opis Sal Zamku”).

Budynek Główny (tzw. „Dom Pański”) był budowlą piętrową, na której szczycie wykonana została wysoką attyka z okiennymi otworami, częściowo podpiwniczoną, murem obwiedzioną, z furtą od strony miasta. Fasada od tej strony miała wygląd dość monumentalny, o czym stanowiły okna z węgarami kamiennymi z XVII w. Wykonano detale kamieniarskie w postaci obramień okien i portali. Ta część fasady uwieńczona była wspomnianą attyką późnorenesansową, podobnie jak ściany baszt z paroma otworami armatnimi, zbudowana z dzikiego kamienia, podparta szkarpą z kapnikiem.

Tak od zewnątrz Zamku, jak i od strony dziedzińca znajdował się rząd starych okien barokowych z uszami z czasów Sebastiana Lubomirskiego (1616). Z dziedzińca do wewnątrz Zamku prowadziło wejście z nadprożem kamiennym. Przez odrzwia wchodziło się do sieni zwieńczonej sklepieniem zwierciadlanym. Odrzwia te zamknięte górą gzymsem renesansowym miały pod nim fryzy. Na jednym widniał w środku kartusz o formach barokowych z herbem Śreniawa, po bokach dwa smoki rozwinięte w stylizowane liście akantu i rozety na końcach. Fryz drugi również miał w środku kartusz z herbem Śreniawa i sploty roślinne po bokach zakończone rozetkami.

Zamek liczył 40 pomieszczeń. Na parterze znajdowały się komnaty zamkowe, sąd grodzki z kancelarią, archiwum ksiąg grodzkich, kuchnia, piekarnia i komora. Piętro mieściło komnaty z gankiem, mieszkanie starosty i wielką salę. Nad budowlą umieszczono trudną do zlokalizowania banię z zegarem drewnianym. Dalsze wzmianki o Kaplicy Zamkowej pochodzą z:

  • 1654 r.: Bernard Ilmanowski - kapelanem zamkowym starosty Konstantego Lubomirskiego,
  • 1753 r.: po pożarze kościoła franciszkanów obraz Przemienienia Pańskiego został przeniesiony do Kaplicy Zamkowej.  

Pozostałe zabudowania tworzyły przyległe budynki zamkowe od strony muru miejskiego, w tym rezydencja burgrabiego, stancja pisarza grodzkiego nad Bramą Grodzką, kordegarda (odwach), stajnie, wozownie. Burgrabia był zarządcą Zamku, sprawował nadzór nad całym zespołem budowli, wykonywaniem wyroków kryminalnych sądu grodzkiego, nad więzieniem oraz dbał o naprawy zamku i zastępowanie starosty przy corocznych wyborach radnych miasta. Staroście pomagał: podstarości (zwykle prawnik), podsędek, pisarz (notariusz) i tenże burgrabia zamkowy.

W dniu 9 lipca 1768 r. miał miejsce pożar Zamku spowodowany przez kucharzy z rodziny Łętowskich; rozpoczął się od wybuchu oleju w kotle, który przygotowywano do ryb dla konfederatów barskich. Budynek główny spłonął doszczętnie, zwłaszcza dach i szczyty wież. Dzięki mocnym sklepieniom ocalało archiwum wraz z aktami grodzkimi (prowadzone od 1516 – 1784; potem przewiezione ostatecznie do archiwum w Krakowie).

Dopełnienie zniszczenia Zamku nastąpiło w dniu 23 kwietnia 1769 r., kiedy z powodu nieostrożności Żydów spłonęła rezydencja burgrabiego, stajnie i wozownie.

Ignacy Kwieciński "Zamek Królewski w Nowym Sączu", Nowy Sącz 1927r.

Próba rekonstrukcji zamku obejmującej trzy wieże na podstawie J. Widawskiego "Miejskie mury obronne w Państwie Polskim do początku XV wieku" opracował W. Harko. Na podstawie Tomasz Olszacki "Rezydencje Królewskie Prowincji Małopolskiej w XIVw. - możliwość interpretacji". Architektura -Czasopismo techniczne, zeszyt nr 23.

Odbudowa Zamku w Nowym Sączu

W dniu 15 stycznia 1848 r. rząd Austrii sprzedał Miastu Nowy Sącz Zamek za kwotę 4967 zł na podstawie dekretu nadwornego.

W 1783 r. inżynier cyrkularny opracował kosztorys odbudowy i restauracji Zamku po pożarze z 1768 r. W 1784 r. przeprowadzono jego częściową realizację: zamek pokryto gontem, wstawiono okna i drzwi, naprawiono mur od strony Dunajca. Jednak już w 1793 r. Zamek groził znów ruiną i nie nadawał się do korzystnego użytku. W 1813 r. wezbrane wody Dunajca podmyły skarpę i runęła w odmęty wody Baszta Zachodnia wraz z murem zamkowym i skrzydłem zachodnim.

UPADEK ZAMKU DO 1813 ROKU


 

Zamek Królewski Nowy Sącz

UDOKUMENTOWANIE ZAMKU 1768 - 1777

SCHEMAT I OPIS SAL


 

Drugi pożar Zamku miał miejsce w 1611 roku i dotknął jego wielkiej części. Odbudowy w stylu późno-renesansowym w ciągu pięciu lat dokonali dwaj starostowie sądeccy: Stanisław Lubomirski i Sebastian Lubomirski – według projektu włoskiego architekta Macieja Trapoli.

Zamek składał się z gmachu głównego, jednej wieży - Szlacheckiej i dwóch baszt na skrzydłach. Baszta Wschodnia zwana była Basztą Kowalską, co oznaczało, że w razie oblężenia bronili jej kowale (jedynie ta baszta dotrwała do naszych czasów). Basztę tę z budynkiem głównym łączyła kurtyna muru, która z drugiej strony zakręcała i dochodziła do Bramy Grodzkiej (Bramy Zamkowej). Ta znajdowała się w murze zamkowym od strony miasta i mieszkał w niej pisarz. Od niej w kierunku rynku biegła ulica Polska (dzisiaj ul. Kazimierza Wielkiego). Wieża Szlachecka (środkowa) była czworoboczna, kwadratowa i znajdowała się na zgięciu całego założenia zamkowego, które posiadało załamanie w kształcie kolana od północy. W niej znajdowało się więzienie dolne i górne. Baszta Zachodnia położona była dokładnie w samym narożniku Zamku i nad skarpą od strony Dunajca; zwaną ją Basztą Zamkową, Basztą Narożną.

Zamek Nowy Sącz

Zamek został zbudowany przez króla Kazimierza Wielkiego ok. 1350-1360 roku, choć istnieje hipoteza, że jego najstarsza część (donżon) pochodziła z czasów lokacji Nowego Sącza i mogła być zrealizowana przez założyciela miasta, króla Wacława II. Zamek tworzył najlepiej ufortyfikowaną sekcję murów obronnych Nowego Sącza w ich północno – zachodnim narożniku. Stał się siedzibą kasztelanii mniejszej i starostwa grodowego.

Pierwotnie Zamek był budowlą gotycką, na co wskazywała szkarpa z gotyckim kapnikiem przy ścianie frontowej od strony dziedzińca oraz podobne przypory od północnej strony zewnętrznej oraz sklepienia sal dolnych. Z tego okresu pochodziła również Kaplica Zamkowa (XIV lub XV w.), jako że w źródłach jest pośrednia wzmianka o niej z 1467 roku, tj. o księdzu Macieju Mikołaju de Grodecz – wikariuszu zamkowym. W głównym budynku nie było jej śladów, więc albo znajdowała się w innym skrzydle zabudowań albo stanowiła odrębną budowlę. Cypel zamkowy został oddzielony od reszty miasta murem, którego pozostałości doszukiwano się w ukształtowaniu późniejszego ogrodu zamkowego.

W XV i XVI w. Nowy Sącz zyskuje miano „polskiej Sieny”. Jednakże, dnia 4 czerwca 1522 r. zamek uległ uszkodzeniu podczas pożaru wznieconego przez służbę podstarościego sądeckiego Stanisława Taszyckiego, dziedzica Lusławic w trakcie wesela jego córki Małgorzaty. Odbudowy podjął się starosta sądecki Piotr Herburt Odnowski z Felszytna. Sprowadził na ten cel dębinę z Iwkowej. Jego dzieło kontynuował kolejny starosta Jan Pieniążek z Krużlowej.

Następna wzmianka o Kaplicy Zamkowej pochodzi z listu króla Zygmunta Augusta do starosty Mężyka (1570 r.).

Zamek Królewski w Nowym Sączu

I FAZA:

OD POWSTANIA ZAMKU DO POŻARU W 1611 R.

ZAMEK GOTYCKI


 

ZAMEK KRÓLEWSKI w NOWYM SĄCZU

(krótka historia)


 

URZĄD MIASTA NOWEGO SĄCZA

SĄDECKA AGENCJA ROZWOJU REGIONALNEGO S.A.

II FAZA:

ROZKWIT 1616 - 1768

ZAMEK RENESANSOWY